Qidiruv tizimi va qidiruv algoritmlari: Google, Yandex, binar qidiruv

Abdujalilov Dilshod
Abdujalilov Dilshod SEO mutaxassis · 16 June 2026
Qidiruv tizimi va qidiruv algoritmlari: Google, Yandex, binar qidiruv

Qidiruv tizimi deganda ko'pchilik Google yoki Yandex'ni tushunadi. Lekin "qidiruv algoritmi" iborasi ikki xil ma'noga ega: bu ham qidiruv tizimining saralash mexanizmi, ham dasturlashdagi ma'lumot izlash usuli (masalan, binar qidiruv algoritmi). Ushbu qo'llanmada qidiruv tizimi nima, uning turlari, Google va Yandex qanday ishlashi hamda qidiruv algoritmlari sodda tilda tushuntiriladi.

Qidiruv tizimi nima?

Qidiruv tizimi (inglizcha: search engine) - bu internetda yoki ma'lumotlar bazasida saqlanayotgan axborotni topib, foydalanuvchiga ko'rsatib beradigan dasturdir. U axborotni qidirish (Information Retrieval) tamoyiliga asoslanadi: tizim hujjatlardan kalit so'zlar indeksini tuzadi va so'rovga mos natijalar ro'yxatini qaytaradi. Asosiy afzalligi - kerakli ma'lumotni juda qisqa vaqt ichida topib berish.

Qidiruv tizimi qanday ishlaydi?

Har qanday qidiruv tizimi uch bosqichda ishlaydi:

  • Skanerlash (crawling) - maxsus robotlar (Googlebot, YandexBot) internetdagi sahifalarni aylanib chiqadi va kontentni yig'adi.
  • Indekslash (indexing) - yig'ilgan ma'lumot tartibga solinib, ulkan indeksga (katalogga) joylanadi. Aynan shu bosqichda tez qidirish uchun maxsus tuzilmalardan foydalaniladi.
  • Saralash (ranking) - foydalanuvchi so'rov yuborganda tizim indeksdan eng mos sahifalarni tanlab, ma'lum tartibda ko'rsatadi.

Qidiruv tizimi turlari

Qidiruv tizimlarini vazifasi va qamroviga ko'ra bir necha turga ajratish mumkin:

Turi Tavsif Misollar
Global (umumiy) Butun internet bo'yicha qidiradi Google, Bing, Yandex, DuckDuckGo
Milliy Bitta mamlakat yoki til segmentiga yo'naltirilgan Yandex (Rossiya), Baidu (Xitoy), Naver (Koreya)
Maxsus / vertikal Faqat ma'lum turdagi kontentni qidiradi Google Scholar, rasm/video qidiruvi, marketplace ichidagi qidiruv
Meta-qidiruv Bir nechta tizim natijasini birlashtiradi Dogpile, Searx

Google qidiruv tizimi

Google - dunyodagi eng yirik qidiruv tizimi. U 1998-yilda PageRank algoritmi asosida ishga tushgan: sahifalarga boshqa saytlardan kelgan havolalar soni va sifatiga qarab "ovoz" bergan. Bugun Google yuzlab omillarni hisobga oladi va AI Overviews kabi sun'iy intellektga asoslangan javoblarni ham ko'rsatadi. Saytlarni Googlebot roboti skanerlaydi, egalar esa Google Search Console orqali indekslashni kuzatadi.

Yandex qidiruv tizimi

Yandex - Rossiya va MDH mamlakatlarida keng tarqalgan qidiruv tizimi. Uning kuchli tomoni - rus tilini va mintaqaviy so'rovlarni yaxshi tushunishi. O'zbekistonda ham Yandex sezilarli ulushga ega, shuning uchun mahalliy saytlar uchun Yandex Webmaster orqali indekslanish muhim. Saytlarni YandexBot roboti aylanib chiqadi.

Milliy qidiruv tizimi nima?

Milliy qidiruv tizimi - bu butun internet emas, balki bitta davlatning milliy segmentiga va tiliga yo'naltirilgan tizim. Masalan, Baidu Xitoyda, Naver Koreyada yetakchi. O'zbekistonda milliy axborot-qidiruv tizimini rivojlantirish ishlari UZINFOCOM markazi tomonidan olib boriladi: u ko'p tilli (o'zbek va rus) qidiruvni qo'llab-quvvatlaydi, milliy segmentdagi .uz saytlarni qamrab oladi va katalog hamda reyting bo'limlariga ega.

Qidiruv algoritmlari nima?

Bu yerda muhim nuqta bor: "qidiruv algoritmi" iborasi ikki xil narsani anglatishi mumkin.

  • Saralash algoritmi - qidiruv tizimi natijalarni qanday tartibda ko'rsatishini hal qiladi (masalan, Google'ning saralash algoritmlari). Bu SEO bilan bog'liq.
  • Dasturlashdagi qidiruv algoritmi - bu ma'lumotlar to'plamidan kerakli elementni topish usuli. Eng mashhurlari: chiziqli qidiruv (linear search) va binar qidiruv (binary search).

Binar qidiruv algoritmi

Binar qidiruv (binary search) - tartiblangan (saralangan) ro'yxatdan elementni juda tez topadigan algoritm. U "bo'lib tashla va izla" (divide and conquer) tamoyiliga asoslanadi: har qadamda ro'yxatning o'rtasidagi qiymat tekshiriladi va izlanayotgan element undan kichik yoki katta ekaniga qarab ro'yxat yarmiga qisqaradi.

Oddiy misol: 1 dan 100 gacha bo'lgan sonni topish kerak. Har safar "o'rtadagi son nima?" deb so'rasangiz, izlash maydoni har qadamda ikki barobar qisqaradi va atigi 7 ta urinishda javobni topasiz.

PHP'da oddiy ko'rinishi:

function binarSearch(array $arr, int $target): int {
    $low = 0;
    $high = count($arr) - 1;
    while ($low <= $high) {
        $mid = intdiv($low + $high, 2);
        if ($arr[$mid] === $target) return $mid;
        if ($arr[$mid] < $target) {
            $low = $mid + 1;
        } else {
            $high = $mid - 1;
        }
    }
    return -1; // topilmadi
}

Tezligi jihatidan binar qidiruv chiziqli qidiruvdan ancha ustun: chiziqli qidiruv eng yomon holatda n qadam talab qiladi (O(n)), binar qidiruv esa atigi log₂(n) qadam (O(log n)). 1 million element uchun chiziqli usul 1 000 000 gacha tekshiruv qilishi mumkin, binar qidiruv esa taxminan 20 qadamda yetib boradi.

Aynan shuning uchun qidiruv tizimlari ham indeksni tartiblangan tuzilmalarda saqlaydi: minglab sahifa orasidan kerakligini sekundning ulushida topish uchun shunga o'xshash tez izlash usullaridan foydalaniladi.

Tez-tez beriladigan savollar

Qidiruv tizimi va qidiruv algoritmi o'rtasidagi farq nima?

Qidiruv tizimi - bu to'liq dastur (Google, Yandex). Qidiruv algoritmi esa shu tizim ichida ishlatiladigan usul: u yo natijalarni saralaydi, yo ma'lumotlar ichidan elementni topadi.

O'zbekistonda milliy qidiruv tizimi bormi?

Ha, milliy .uz segmentiga yo'naltirilgan axborot-qidiruv tizimi UZINFOCOM tomonidan rivojlantiriladi. Biroq kundalik qidiruvda o'zbekistonliklar asosan Google va Yandex'dan foydalanadi.

Binar qidiruv qachon ishlatiladi?

Faqat ma'lumot oldindan tartiblangan (saralangan) bo'lsa. Tartiblanmagan ro'yxatda binar qidiruv ishlamaydi - avval saralash kerak.

Binar qidiruv nega chiziqli qidiruvdan tez?

Chunki u har qadamda izlash maydonini yarmiga qisqartiradi, har bir elementni navbatma-navbat tekshirib chiqmaydi.

← Barcha maqolalar